صبا

بودجه

1-بودجه از لحاظ مفهوم شناسی و معنی لغوی:

فارسی        بودجه

  جهانی شدن به قرن18        وزیر خزانه داری budget   انگلیسی       18 باجت

معنی لغوی بودجه       کیسه یا کیف چرمی       نماد بیرونی       درونی

فرانسه      13 بوژت

توضیح کل شماره 1: در فرهنگ لغت فرانسه تحت عنوان بوژت در فارسی تحت عنوان بودجه بوده و در انگلیسی تحت عنوان باجت. در قرن 18 وزیر خزانه دار انگلیس وقتی به قوه مقننه و مرکز قانون گذاری با خود کیفی همراه می کرد و هزینه هایی را به وجود می آورد و نماد کیسه یا کیف چرمی که نماد بیرونی و نشانگر ظاهر بیرونی است و به نماد درونی آن تصدی کرده است و تحت عنوان بودجه شده است و چون جنسش چرمی بوده است. به مرور زمان درونی شده و به محتوای آن بوده و محتوای کیف هزینه درآمدها                         

2- فن بودجه ریزی از کجا آغاز می شود:

در بحث بودجه ریزی با دو عنصر اصلی سروکار داریم:

الف-منابع       ب- نیازها

ویژگی منابع چیست؟ کمیابی است-محدود بودن آن است مثل نفت- گاز- طلا-و....

ویژگی نیازها چیست؟ نامحدود بودن مثل غذا-گرسنگی-و....

توضیح کلی شماره 2: از آنجا که منابع محدود و نیازها نامحدود است بشر به دنبال حداکثر بهره مندی است و اقناع است واین هیچ وقت حاصل نمی شود و در نتیجه حدمطلوب رضایت مندی پاسخ مثبت می دهد.         

آن نکته ای که به حد مطلوب رضایت مندی پاسخ مثبت می دهیم آن نکته سرآغاز یا عطف فن بودجه ریزی است و در دو متغیر ناهمجا.                                                                                                   

3- در مورد مسایل بودجه دیدگاههای بودجه ریزی دو عمده وجود دارد:

الف- دیدگاه سنتی            ب- دیدگاه مدرن یا جدید و امروزی

الف:دیدگاه سنتی چه نوع دیدگاهی است:

معطوف به گذشته است. خیلی کم حار را می نگرد و با آینده کاری ندارد.

ودیدگاه سنتی سه ویژگی عمده دارد:

1-تمرکزش مربوطه به گذشته است و خیلی سطحی بوده و گذشته چراغ راهنمای ما است.

2- هدف گرا نمی باشد= خروجی محور نیست- محصول گرا نیست-هدفی را دنبال نمی کند- به دنبال محصول و سکانده نیست.

3- مبادا هزینه ها با درآمدها بیشتر باشد-هزینه مساوی و کمتر از درآمد باشد  درآمد≥هزینه

نظام بودجه ریزی یک نظام سنتی است.

ب: دیدگاه جدید چه نوع دیدگاهی است:

به گذشته کاری ندارد در حال زندگی می کند و به آینده فکر می کند و گذشته را فراموش نمی کند.

گذشته چراغ راهنمای آینده است.

دیدگاه جدید سه ویژگی اصلی دارد:

1-توجه اصلی به آینده است اما حال در گذشته فراموش نمی شود

  به خروجی توجه دارد و به بهره وری عنایت دارد نه کارآیی و اثر بخشیout put2- ستانده محور است به

کارآیی= کار را درست انجام دادن- متوجه کمیت است

اثربخشی= کار درست را انجام دادن- مبتنی بر کمیت است

بهره وری= کار درست را درست انجام دادن.

اصطلاحاً بهره وری= کارآیی+اثربخشی

3- دیدگاه جدید ابزاری می داند ابزار مدیریت کلان اقتصادی دولت  یعنی بودجه به عنوان هزینه ای نیست.

نگاهی به فرآیند تاریخی پیدایش بودجه نویسی

امروزه در بسیاری از اقتصاد های مدرن، نقش دولت به عنوان عامل تنظیم کننده از هر زمان دیگر وسیع تر و پیچیده تر شده است و دامنه آن زمینه هایی چون حفظ محیط زیست و بخش خدمات مالی و همچنین زمینه های سنتی نظر نظم و نسق بخشیدن به انحصارات را دربرمی گیرد. پیش نیاز طرح و تدوین مقررات موثر این است که مقررات با توانایی های کارگزاران دولتی اجراکننده و همچنین با درجه پیشرفت بازار سازگار باشد.

گرچه دولت در امر ارائه تضمین خدمات اساسی نقش مهمی دارد ولی این مهم که دولت باید تنها ارائه کننده خدمات اساسی باشد یا بیشترین سهم را در این زمینه داشته باشد، به هیچ وجه امر اثبات شده و مسلمی نیست. انتخاب های دولت برای ارائه، تامین مالی و نظم بخشیدن به این خدمات باید مبتنی بر توانایی های نسبی بازار، جامعه مدنی و کارگزاران باشد.

در این بین تهیه و تنظیم نظام مالی پشتیبان از ملزومات اساسی است که در نظام سیاسی اقتصادی به آن بودجه می گویند. تدوین و چگونگی نگاه به آن است که چیدمان ساختار های اقتصادی هر کشوری را طراحی می کند.

واژه بودجه در زبان فارسی از زبان فرانسه اقتباس شده است و در فرانسه نیز از زبان انگلیسی. علت این امر آن است که رویه تنظیم بودجه و به تصویب رساندن آن در پارلمان ابتدا از کشور انگلستان شروع شده است.

واژه بوژت یک واژه فرانسه قدیم است و به کیف چرمی اطلاق می شده است که وجوه نقد را در آن نگهداری می کردند. به این جهت ابتدا کیف چرمی که محتوی صورت مخارج و درآمد های دولت انگلیس بوده وزیر دارایی انگلیس آن را با خود با پارلمان می آورده و صورت های مخارج و درآمدهای مملکتی را از آن کیف خارج کرده و برای تصویب به پارلمان عرضه می داشته است، در انگلیس بوژت نامیده می شد. به تدریج معنی اصطلاح بودجه از خود کیف به محتویات آن تغییر ماهیت داد.

بعد ها که به تدریج صورت های آورده شده در یک صورت واحد گنجانده شده است، این صورت به نام «باجت» در انگلیس و بودجه در فرانسه نامیده شد و در سایر زبان های دنیا نیز همین کلمه به کار برده شد. قبل از انقلاب مشروطه در ایران، چنین واژه یی در زبان فارسی به کار نمی رفته است و پس از آن چون قانون اساسی ایران بیشتر از قوانین بلژیک و فرانسه ترجمه و اقتباس شد، این واژه نیز همراه قوانین مالی فرانسه ترجمه و وارد قانون محاسبات عمومی ایران و زبان فارسی شده است. با وجود اهمیتی که بودجه عمومی در سازمان اداری و مملکتی و بنگاه های خصوصی دارد، موضوع تهیه و پیشنهاد بودجه و اجرای آن و قرار دادن سازمان مالی و سازمان اداری براساس تهیه و اجرای بودجه متداول شده است. شروع این رویه و اهمیت آن از زمانی آغاز شد که در اثر کوشش ها و مبارزاتی که در طول تاریخ به عمل آمد، ابتدا در انگلستان و بعداً در سایر حکومت ها حق وضع مالیات و تصویب مخارج عمومی به منتخبان مردم واگذار شد. پیدایش حکومت مشروطه و مقررات مهمی که برای نظارت عموم در دخل و خرج کشور در چنین کشوری وجود دارد باعث شد موضوع بودجه به سرعت اهمیت زیادی به دست آورد.
از ابتدای حکومت «نورمن ها» در اوایل قرن سیزدهم در انگلستان اعیان و ثروتمندان آن کشور عدم رضایت خود را از وضع مالیات ها به وسیله پادشاهان ابراز کردند و علیه مالیات هایی که قبلاً رضایت مالیات دهندگان جلب نشده بود، اعتراض می کردند. البته این اعتراض ها تا مدتی جنبه فردی و شخصی داشت، اما در سال 1215 میلادی کلیه اعیان و مالکان بزرگ کشور انگلیس متحد شدند و «جان» پادشاه انگلیس را وادار کردند حقوقی برای آنان قائل شود. این حقوق در سندی به نام «منشور آزادی ها» یا «منشور کبیر» که به امضای پادشاه مزبور رسید، مندرج است. همین حق تصویب مالیات ها و عوارض که در سال 1215 میلادی در انگلستان از طرف پادشاه به پارلمان آن کشور اعطا شد تا سال 1616 عملاً اجرا نشد و پس از آن سال است که به موجب لایحه حقوق این حق تثبیت شد. با وجود این نباید این حق را با حق تصویب سالانه بودجه اشتباه کرد زیرا مالیاتی که یک بار تصویب می شد حکومت حق داشت برای همیشه آن را وصول کند.

نظارت پارلمان در امر مخارج و تصویب برنامه خرج دولت و دستگاه اداری در انگلستان از سال 1344 مسیحی آغاز شد و در آن سال است که برای نخستین بار در پارلمان آن کشور اظهار شد که پارلمان نه تنها باید مالیات ها و عوارض را به تصویب برساند بلکه باید نسبت به مصرف وجوه عمومی از طرف دولت و دستگاه اداری نیز اظهارنظر کند.

توفیق پارلمان برای وادار کردن حکومت به تسلیم چنین صورت حساب ها و اطلاعاتی در باب مخارج دستگاه حکومت بیشتر در مواقعی انجام می شده است که حکومت برای تامین کسری مخارج خود احتیاج به وضع مالیات جدیدی داشته و آن مالیات را برای تصویب به پارلمان عرضه می کرده است. در آن زمان پارلمان برای تصویب آن حکومت را وادار به تسلیم صورت حساب هایی از مخارج دولت و اثبات لزوم چنین مخارج می ساخته و دولت ناچار می شده است این صورت حساب ها را تنظیم و تسلیم پارلمان کند. به تدریج این رویه عمومیت پیدا کرد، یعنی هر ساله وزیر مالیه آن کشور در زمان معینی از سال برای وضع مالیات های جدید و پیشنهاد آن مالیات ها به پارلمان هم از مخارج سالانه و جاری کشور تسلیم پارلمان می کرده و بدین ترتیب صورت پیش بینی مخارج و درآمدهای عمومی کشور پس از سال های متمادی اختلاف بین حکومت و پارلمان به طور منظم تسلیم پارلمان شده و روش تهیه و پیشنهاد بودجه آغاز شد. در اثر این تحول تدریجی بالاخره در اوایل قرن 18 مسیحی موضوع تهیه و تصویب بودجه و الزام حکومت به اجرای بودجه مصوب در کشور انگلیس عملی شد. براساس شور انگلستان، علاوه بر تصویب بودجه، مقام صلاحیت دار که بودجه را تصویب می کند، باید حق داشته باشد نظارت کند که آیا این بودجه در عمل به همان ترتیب اجرا شده است یا دستگاه اجرایی به میل و نظر خود در آن تغییراتی داده است. در صورتی که چنین ضمانت اجرایی وجود نداشته باشد تصویب بودجه اهمیت خود را از دست می دهد و به همین جهت در کلیه کشورها این حق برای پارلمان شناخته شده بود که در اجرای بودجه نظارت کنند. پس از تکمیل جریان تصویب و اجرای بودجه در انگلستان به ترتیبی که آورده شد، به سرعت سایر کشورها آن را قبول و از آن پیروی کردند. در فرانسه این جریان با آغاز انقلاب کبیر آن کشور در سال 1789 شروع شده ولی در آن کشور نیز سال ها حق پارلمان منحصر به تصویب مالیات ها بوده و حق تصویب مخارج و حق نظارت در اجرای بودجه در آن کشور نیز اواخر قرن نوزدهم تصویب شده، اما اجرای کامل این روش منوط به درجه قدرت و ضعف اصول مشروطیت و حقوق و اختیارات مجلس نمایندگان در آن کشور ها بوده است. (1)

بهینه سازی بودجه با استقرار روابط عمومی الکترونیک

چگونگی برنامه ریزی دخل و خرج و هزینه امور در مدیریتهای فردی و سازمانی از جمله مواردی است که همواره باید مورد بررسی و حسابرسی قرار گیرد. این امردر سازمانهایی که به توان و درآمد خود متکی هستند، نمود بیشتری می یابد زیرا حیات سازمان شان در گرو فعالیت مبتنی بر برنامه ریزی و کسب درآمد و صرف آن در امور ضروری است. مدیران این سازمانها تامین درآمد بیشتر از طریق مصرف بهینه بودجه و منابع مالی و انسانی و کاستن از هزینه غیر ضروری را به عنوان خط مشی اساسی سازمان خویش ترسیم کرده و افزایش بهره وری در سازمان را دنبال می کنند. اما در سازمانهای دولتی که با پشتوانه مالی دولت امور خویش را به انجام می رسانند و تنها به بودجه دریافتی اکتفا می کنند، وضع متفاوت است، زیرا انگیزه لازم برای مدیران و نیروی انسانی به منظور بهره وری بیشتر وجود ندارد و به محض کاهش بودجه بدون توجه به ایجاد انگیزه و کاستن از هزینه های غیر ضروری به دنبال کاهش هر نوع هزینه ای البته بر اساس سلیقه و نگاه غیر کارشناسی مدیران هستند.

با توجه به این توصیف، نگاه به روابط عمومی ها در حوزه های خصوصی و دولتی نیز متفاوت است.

حوزه خصوصی، استفاده از روابط عمومی و افزایش هزینه های آن را نوعی سرمایه گذاری و تلاش در جهت کسب درآمد بیشتر می داند و نه تنها از بودجه آن نمی کاهد، بلکه با افزایش هزینه ها در این حوزه ارتقای سازمان و ادامه حیات آن را تضمین می کند. البته یاد آوری این نکته ضروری است که افزایش هزینه و بودجه روابط عمومی نباید به اقداماتی منجر شود که از جانب آن سودی عاید سازمان نشود و بدتر از آن به سازمان زیان رساند. اما از سوی دیگر در سازمانهای دولتی بلافاصله با مواجه شدن با کاهش بودجه، مراکز هزینه ای سازمان مورد بررسی قرار می گیرد و در گام نخست روابط عمومی به عنوان بخش هزینه بر مورد عتاب قرار گرفته و هزینه های آن قلع و قمع می شود، غافل از آنکه بسیاری از هزینه هایی که روابط عمومی انجام می دهد، خود به کاهش هزینه های سازمان در سایر بخش ها منجر می گردد.